Gotówka z recyklingu

Nowoczesne technologie, obecnie szeroko wykorzystywane w bankowości, są wygodne, pozwalają na zmniejszenie kosztów działalności i przyczyniają się do wzrostu bezpieczeństwa świadczenia usług. Jednakże, czasami na drodze do implementacji przez bank nowoczesnego rozwiązania technologicznego staje prawo

Jak pokazuje praktyka - prawo nie zawsze nadąża za postępem technologicznym. Przykładem jest bariera prawna ograniczająca możliwość wprowadzenia w Polsce urządzenia z funkcją recyklingu, łączącego funkcjonalność bankomatu i wpłatomatu, umożliwiającego jednak - w przeciwieństwie do urządzeń dualnych - zamknięty obieg gotówki w jego wnętrzu.

Wprowadzenie w Polsce na szeroką skalę tego urządzenia umożliwiłoby zmniejszenie kosztów związanych z fizyczną obsługą gotówki przez pracowników banków i spółki ochroniarskie. Jednocześnie użytkownicy kart zyskaliby szerszy dostęp do środków pieniężnych zdeponowanych na rachunkach bankowych lub kredytowych. Z powyższych względów warto zapoznać się z uwarunkowaniami prawnymi oddziałującymi na możliwość wprowadzenia w Polsce wskazanych urządzeń.

Antenaci

Omawiając problematykę wprowadzenia w Polsce urządzenia z funkcją recyklingu, nie sposób nie wspomnieć o protoplastach tego urządzenia, to jest bankomacie, wpłatomacie i urządzeniu dualnym.

Bankomat, czyli urządzenie umożliwiające samoobsługową wypłatę gotówki z rachunku bankowego lub z rachunku karty kredytowej, jest w Polsce dobrze znany. Pierwszy został zainstalowany w Warszawie przy ulicy Tadeusza Czackiego w połowie lat 80. XX w. Obecnie w Polsce, według szacunków, działa prawie 17 tys. tych urządzeń. Jak wskazują przeprowadzone badania, Polakom przypadł do gustu ten sposób wypłacania gotówki - w 2010 r. wartość transakcji bankomatowych w Polsce wynosiła 253,34 mld zł.

Działanie bankomatu polega - w dużym uproszczeniu - na umożliwieniu posiadaczom kart wypłaty gotówki z tego urządzenia za pomocą karty płatniczej. Banknoty, jakie wypłaca posiadacz karty płatniczej, są pobierane z kasety bankomatowej, której pojemność jest zależna od rodzaju urządzenia. Jeśli w kasecie skończą się banknoty, trzeba zainstalować nową wypełnioną nimi, w innym przypadku urządzenie nie będzie funkcjonować. Dostarczeniem i odbieraniem z bankomatów kaset bankomatowych zajmują się najczęściej spółki ochroniarskie. To generuje koszty i stwarza ryzyko napadu rabunkowego.

W celu zapewnienia użytkownikom kart wygodnego sposobu deponowania gotówki na rachunku bankowym wprowadzono w Polsce wpłatomat. Jest to urządzenie, które - niezależnie od pory dnia - umożliwia wpłacenie posiadanej gotówki bezpośrednio na rachunek bankowy.

Działanie wpłatomatu opiera się de facto na odwróceniu procesu, jaki ma miejsce w bankomacie. Klient umieszcza w urządzeniu kartę płatniczą powiązaną z rachunkiem bankowym, na którym ma zostać zaksięgowana wpłacana gotówka. Następnie loguje się do systemu wpłatomatu. Kolejnym krokiem jest umieszczenie banknotów w podajniku, który zabiera je do wnętrza urządzenia. Potem następuje przeliczenie deponowanej gotówki oraz weryfikacja jakości i autentyczności banknotów. Te zniszczone lub zagięte są automatycznie zwracane. Po przeprowadzeniu powyższych czynności na interfejsie wpłatomatu zostaje wyświetlony komunikat wskazujący wartość pieniężną, jaką urządzenie zamierza zaksięgować na rachunku bankowym. Posiadacz karty ma możliwość zaakceptowania bądź odrzucenia transakcji. Niewyrażenie zgody powoduje jej przerwanie i zwrot gotówki. Wyrażenie zgody skutkuje zaksięgowaniem kwoty na rachunku bankowym i umieszczeniem gotówki w kasecie znajdującej się we wnętrzu wpłatomatu. Jej pojemność jest ściśle określona i zależy od modelu urządzenia. Podobnie, jak w przypadku bankomatu gotówka zgromadzona we wpłatomacie jest odbierana i transportowana przez firmy ochroniarskie.

Urządzenie dualne skupia w sobie dwie funkcje - bankomatową i wpłatomatową. Jednakże są one od siebie niezależne. Oznacza to, że gotówka, która został wpłacona do urządzenia musi zostać przetransportowana do banku celem przeliczenia i sortowania, by następnie zostać umieszczona w urządzeniu dualnym i posłużyć do wypłat. Urządzenie dualne nie zmniejsza zatem kosztów; generuje ono wszystkie koszty właściwe również dla bankomatu i wpłatomatu. W dalszej części artykułu uwagi poczynione w stosunku do bankomatu i wpłatomatu odnosiły będą się również do urządzenia dualnego, z uwagi na znaczące podobieństwa ich budowy i działania.

Integracja bankomatu i wpłatomatu

Krokiem w przyszłość jest wyeliminowanie konieczności obsługi urządzenia dualnego przez człowieka, a przez to ograniczenie kosztów. Dlatego postanowiono skorzystać z efektu synergii i stworzyć urządzenie z funkcją recyklingu. Czyli zintegrować bankomat i wpłatomat w jedno urządzenie. Aparat z funkcją recyklingu umożliwia posiadaczowi karty wpłacenie gotówki, a po przeliczeniu banknotów i przeprowadzeniu ich weryfikacji - które to czynności wykonuje on sam - wypłacenie tej samej gotówki innemu użytkownikowi karty, korzystającemu z urządzenia w ramach funkcji bankomatowej. Różnica pomiędzy urządzeniem z funkcją recyklingu a dualnym polega więc na tym, że w przypadku tego pierwszego gotówka wypłacana przez posiadaczy kart w ramach funkcji bankomatowej pochodzi z wpłat dokonywanych do urządzenia przez posiadaczy kart w ramach funkcji wpłatomatowej, a nie z kasety umieszczanej w tym urządzeniu przez ochroniarzy, jak ma to miejsce w przypadku urządzenia dualnego i bankomatu.

Działanie urządzenia z funkcją recyklingu umożliwia więc redukcję kosztów w porównaniu do urządzenia dualnego - odpada tu bowiem konieczność transportu gotówki do bankomatu i z bankomatu do banku przez spółki ochroniarskie. Jednak urządzenia z funkcją recyklingu nie są samowystarczalne - dowóz gotówki mimo wszystko będzie konieczny, jednak jego częstotliwość zostanie znacząco zmniejszona. Co więcej, zmniejszone zostałyby koszty związane z ręczną weryfikacją autentyczności banknotów przez pracowników banku, to bowiem umożliwiają moduły umieszczone w mechanizmie. Niektórych kosztów będzie jednak trudno uniknąć. Urządzenie takie musi być serwisowane; wymieniać trzeba będzie również tonery z tuszem i rolki papieru służące do drukowania potwierdzeń wpłat i wypłat.

Urządzenia z funkcją recyklingu są już popularne m.in. w Korei Południowej i Japonii. Ich instalację rozpoczęto również w państwach Europy Zachodniej (Niemczech, Szwajcarii oraz we Francji).

Wątpliwości prawne

W Polsce obecnie wprowadzenie urządzenia z funkcją recyklingu budzi wątpliwości prawne. Mamy na myśli dwa zarządzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego - numer 19/2007 z dnia 24 października 2007 r. w sprawie sposobu i trybu przeliczania, sortowania, pakowania i oznaczania opakowań banknotów i monet oraz wykonywania czynności związanych z zaopatrywaniem banków w te znaki (opublikowane w „Dzienniku Urzędowym NBP” nr 14 z 2007 r.) - dalej zwane Zarządzenie 1 (Prezes NBP upoważniony został do wydania tego zarządzenia w art. 68 pkt 2 Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe; Dz.U. z 1997 r. nr 140, poz. 939) oraz zarządzenie z dnia 31 sierpnia 1989 r. w sprawie zatrzymywania fałszywych znaków pieniężnych (opublikowane w „Monitorze Polskim” z 1989 nr 32, poz. 255) - dalej zwane Zarządzenie 2.

Zarządzenie 1 reguluje sposób postępowania z gotówką w banku, między innymi tą, która wypłacana jest z bankomatów, jak i wpłacana do wpłatomatów. Zgodnie bowiem z jego § 2.1: „Banki, oddziały banków zagranicznych i oddziały instytucji kredytowych [ ] są obowiązane przeliczać i sortować banknoty i monety pochodzące z wpłat gotówkowych, zamiany i pobrane z innego banku oraz przeliczać banknoty pochodzące z wymiany w sposób określony w zarządzeniu, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej”. Według § 6.1. Zarządzenia 1 przeliczanie banknotów i monet polega na ,,ustaleniu ich liczby i wartości nominalnej oraz sprawdzeniu ich autentyczności”, gdy tymczasem - zgodnie z § 6.2. - sortowanie banknotów i monet polega na „oddzieleniu banknotów i monet nadających się do obiegu od banknotów i monet, które wskutek zużycia lub uszkodzenia nie nadają się do obiegu”. Poza tym - zgodnie z § 2.2 - przeliczanie, sortowanie, pakowanie banknotów i monet oraz wykonywanie czynności związanych z pobieraniem i odprowadzaniem tych znaków przez banki odbywa się w obecności drugiego pracownika.

Wynika z tego, że wyżej wymienione czynności powinny być wykonywane w obecności człowieka, a nie samodzielnie przez urządzenie z funkcją recyklingu. Stąd też, zgodnie z treścią Zarządzenia 1, gotówka przeznaczona do umieszczenia w bankomacie i wpłacana do wpłatomatu obsługiwana jest przez spółki ochroniarskie, które zawożą i dowożą ją z banków, gdzie podlega ona dalszej obsłudze przez pracowników tej instytucji (liczeniu, sortowaniu, weryfikacji autentyczności). Podłożem takiego rozwiązania prawnego była potrzeba zapewnienia maksymalnej pewności obrotu związanego z gotówką (dokładne przeliczenie, posortowanie, wyeliminowanie banknotów fałszywych albo z przyczyn technicznych nienadających się do obiegu), a także bezpieczeństwa samych banknotów (transport przez ochroniarzy). Zastosowanie takiego rozwiązania było koniecznością w momencie projektowania zarządzenia, gdyż technologia umożliwiająca zastąpienie człowieka nie była tak rozwinięta jak obecnie.

Faktem jest, że możliwości techniczne urządzeń z funkcją recyklingu umożliwiają sprostanie wymaganiom odnośnie obsługi gotówki stawianym przez Zarządzenie 1. Co prawda problematyczny może wydawać się przepis § 6.3., wprowadzający w odniesieniu do sortowania obowiązek rozprostowywania pozaginanych banknotów, co - jak się wydaje - przekracza możliwości urządzeń z funkcją recyklingu. Niemniej, istnieje możliwość takiego zaprogramowania urządzenia, aby pozaginane banknoty były zwracane posiadaczowi karty.

Zarządzenie 2 zostało wydane na podstawie art. 11 ust. 2 nieobowiązującej już Ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. z 1989 nr 4 poz. 22). Niemniej, na podstawie art. 74 Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. z 1997 r. nr 140, poz. 938) ono obowiązuje. Zarządzenie 2 statuuje obowiązek zatrzymania banknotu sfałszowanego lub budzącego wątpliwości co do autentyczności i sporządzenie protokołu, który powinien zostać obligatoryjnie podpisany przez osobę dokonującą danego zatrzymania. Wykrycia i zatrzymania banknotu budzącego wątpliwość może już dokonać urządzenie z funkcją recyklingu, jednak wymóg sporządzenia protokołu i jego podpisania przez osobę dokonującą zatrzymania utrudnia wprowadzenie i wykorzystywanie tych urządzeń.

Jak widać, obecnie w polskim porządku prawnym brak jest aktów prawnych, które w sposób bezpośredni regulowałyby funkcjonowanie bankomatów, wpłatomatów, urządzeń dualnych i urządzeń dualnych z funkcją recyklingu.

Podsumowując, wprowadzenie w Polsce urządzeń z funkcją recyklingu obarczone jest pewnym ryzykiem prawnym. Brak takich urządzeń sprawia z kolei, że banki nie mają skutecznego narzędzia pozwalającego im na redukcję kosztów fizycznej obsługi gotówki związanej z funkcjonowaniem bankomatów, wpłatomatów i urządzeń dualnych. Koszty obsługi gotówki generuje konieczność transportu, sortowania, liczenia, wymiany i weryfikacji autentyczności gotówki. Ponadto jej transport do bankomatu lub z wpłatomatu wymaga czasu (powiadomienie spółki transportującej, dojazd ochroniarzy, zamontowanie lub wyjęcie kaset). W konsekwencji, może to prowadzić do sytuacji, w której bankomaty i wpłatomaty o dużym obciążeniu przez pewien okres mogą nie funkcjonować. Wprowadzenie i upowszechnienie w Polsce urządzenia z funkcją recyklingu pozwoliłoby na redukcję kosztów związanych z obiegiem gotówki. Co więcej, posiadacze kart mogliby uzyskać większą niż dotychczas swobodę dysponowania swoją gotówką oraz możliwość wpłacania i wypłacania znacznie większych kwot.